Burak cukrowy – uprawa, nawożenie, okres sadzenia i zbioru

Burak cukrowy to jedna z najważniejszych roślin uprawnych w Polsce i na całym świecie, wykorzystywana głównie do produkcji cukru. Uprawa tego warzywa wymaga odpowiedniej wiedzy na temat warunków glebowych, nawożenia oraz terminów sadzenia i zbioru. W tym artykule poznasz wszystkie kluczowe aspekty uprawy buraka cukrowego, które pomogą Ci osiągnąć zadowalające plony.

Charakterystyka i wymagania buraka cukrowego

Burak cukrowy (Beta vulgaris subsp. vulgaris var. altissima) jest rośliną dwuletnią, która w pierwszym roku wegetacji gromadzi cukry w korzeniu, a w drugim roku tworzy łodygi i kwiaty. W warunkach uprawy zbieramy go już w pierwszym roku, kiedy zawartość cukru osiąga maksymalny poziom. Roślina ta preferuje umiarkowany klimat i dobrze rośnie w Polsce, gdzie warunki pogodowe są dla niej sprzyjające.

Burak cukrowy wyróżnia się znaczną tolerancją na zmienne warunki pogodowe, jednak najlepiej rośnie w temperaturze od 15 do 25 stopni Celsjusza. Roślina ta potrzebuje odpowiedniej ilości światła słonecznego – minimum 5-6 godzin dziennie – aby prawidłowo się rozwijać i gromadzić cukry. Wymaga również regularnego dostępu do wody, szczególnie podczas okresu wzrostu główki korzenia.

Zawartość cukru w korzeniu buraka cukrowego wynosi średnio od 16 do 20 procent, co czyni go niezwykle wartościowym surowcem dla przemysłu cukrowniczego. Jakość plonu zależy od wielu czynników, w tym od odmiany, warunków glebowych i sposobu nawożenia.

Przygotowanie gleby i warunki siedliskowe

Burak cukrowy wymaga gleby o pH od 6,5 do 7,5, która powinna być żyzna i dobrze strukturalna. Gleba powinna mieć zdolność do retencji wilgoci, ale jednocześnie nie może być zbyt mokra, ponieważ może to prowadzić do chorób grzybowych. Przed sadzeniem warto przeprowadzić analizę gleby, aby określić zawartość makro- i mikroelementów, szczególnie potasu, fosforu i magnezu.

Przygotowanie gruntu powinno rozpocząć się jesienią poprzedniego roku, kiedy przeprowadza się głęboką orką w głąb od 25 do 30 centymetrów. Dzięki temu gleba ulegnie rozmiękczeniu, a pierwiastki będą lepiej dostępne dla roślin. Wiosną, przed sadzeniem, warto wykonać jeszcze jedną orką lub głębokie bronowanie, aby uzyskać odpowiednią strukturę gruntu.

Burak cukrowy dobrze rośnie na glebach czarnoziemnych, brunatnych i rdzawo-brunatnych. Unika natomiast gleb zbyt ciężkich, gliniasto-ilastych, które mogą powodować deformacje korzenia i utrudniać zbór. Na takich glebach zaleca się stosowanie odmieszania poprzez dodawanie piasku lub materii organicznej.

Nawożenie buraka cukrowego

Nawożenie buraka cukrowego powinno być dostosowane do potrzeb rośliny i stanu gleby. Ogólnie rzecz biorąc, burak cukrowy ma znaczne wymagania pokarmowe, szczególnie w stosunku do azotu, fosforu i potasu. Normy nawożenia zależą od zawartości pierwiastków w glebie, jednak średnio na 1 hektar zaleca się aplikować od 80 do 120 kilogramów azotu, od 40 do 60 kilogramów fosforu i od 120 do 180 kilogramów potasu.

Azot powinien być aplikowany w dwóch lub trzech dawkach: pierwszą wiosną przed sadzeniem, drugą w fazie 4-6 liści, a trzecią w fazie 8-10 liści. Zbyt duża ilość azotu w późniejszych fazach wegetacji może obniżyć zawartość cukru w korzeniu i pogorszyć jakość plonu. Fosfor i potas powinny być aplikowane głównie przed sadzeniem, ponieważ są pierwiastkami mniej mobilnymi w glebie.

Oprócz makroelementów, burak cukrowy wymaga również mikroelementów, szczególnie boru, molibdenu i manganu. Niedobór boru prowadzi do choroby zwanej hrzastem, która objawia się pęknięciami i brunatnieniem tkanek korzenia. Mikroelementy można aplikować w postaci opryskiwania liści lub przez nawożenie glebowe, w zależności od potrzeb i dostępnych produktów.

Okres sadzenia i przygotowanie materiału siewnego

Burak cukrowy sadzony jest zwykle w postaci nasion, które przed sadzeniem powinny być poddane odpowiedniej obróbce. Nasiona naturalne buraka cukrowego są w rzeczywistości owocami zawierającymi kilka nasion, dlatego rośliny wymagają przerzedzenia po wschodzeniu. Współcześnie dostępne są nasiona monogerm, zawierające jedno ziarno, co znacznie ułatwia uprawę i zmniejsza koszty przerzedzania.

Optymalny czas sadzenia buraka cukrowego w Polsce to druga połowa kwietnia i początek maja, kiedy temperatura gleby osiąga co najmniej 8-10 stopni Celsjusza. Wcześniejsze sadzenie może prowadzić do przedwczesnego kwitnienia, a późniejsze do skrócenia okresu wegetacji i zmniejszenia plonu. Nasiona powinny być wysadzane w głąb od 2 do 3 centymetrów, a rozstaw między rządkami powinien wynosić od 45 do 50 centymetrów.

Gęstość sadzenia wynosi zwykle od 80 do 120 tysięcy roślin na hektar, w zależności od odmiany i warunków glebowych. Nasiona wschodzą w ciągu 7-14 dni, a pierwsza faza wzrostu jest krytyczna dla dalszego rozwoju rośliny. Podczas tej fazy rośliny są szczególnie wrażliwe na konkurencję ze strony chwastów i wymagają intensywnej pielęgnacji.

Pielęgnacja i ochrona roślin

Pielęgnacja buraka cukrowego obejmuje przerzedzanie, usuwanie chwastów oraz monitoring chorób i szkodników. Przerzedzanie powinno być wykonane w fazie 2-4 liści, kiedy rośliny mają wysokość około 5-7 centymetrów. Celem przerzedzania jest uzyskanie właściwej gęstości sadzenia, która zapewni roślinom dostęp do światła, wody i składników odżywczych.

Kontrola chwastów jest jednym z najważniejszych elementów pielęgnacji buraka cukrowego. Chwasty konkurują z rośliną o wodę i składniki odżywcze, a także mogą być wektorami chorób. Kontrolę chwastów można prowadzić mechanicznie, poprzez bronowanie w fazie 2-4 liści, lub chemicznie, stosując selektywne herbicydy dopuszczone do stosowania na buraku cukrowym. W ostatnich latach coraz popularniejsze stają się metody zintegrowanej ochrony roślin, które łączą różne sposoby walki z chwastami.

Burak cukrowy może być atakowany przez różne szkodniki, takie jak muchy sjęcze, pchły ziemne i przędziorki. Choroby grzybowe, takie jak fuzarioza, czarna noga i mąka cukrowa, mogą również stanowić problem. Monitorowanie plantacji i wczesne wykrycie problemów pozwala na szybkie podjęcie odpowiednich działań, takich jak opryskiwanie insektycydami lub fungicydami.

Nawadnianie buraka cukrowego

Burak cukrowy wymaga regularnego dostępu do wody, szczególnie podczas okresu wzrostu główki korzenia, czyli od czerwca do sierpnia. Całkowite zapotrzebowanie wodne rośliny wynosi od 400 do 600 milimetrów, w zależności od warunków klimatycznych i typu gleby. W przypadku niedoboru opadów naturalnych, konieczne jest sztuczne nawadnianie.

Nawadnianie powinno być prowadzone w taki sposób, aby gleba utrzymywała stałą wilgotność na poziomie od 60 do 80 procent pojemności wodnej. Zbyt mała wilgotność prowadzi do zmniejszenia plonu i zmniejszenia zawartości cukru, natomiast zbyt duża wilgotność sprzyja rozwojowi chorób grzybowych. Najlepsze rezultaty uzyskuje się poprzez stosowanie nawadniania kroplowego, które pozwala na precyzyjne dawkowanie wody i zmniejsza ryzyko chorób.

W Polsce, ze względu na rozkład opadów, nawadnianie jest szczególnie ważne w latach suchych. Średnio na hektar potrzeba od 300 do 500 metrów sześciennych wody w ciągu sezonu wegetacyjnego. Terminy nawadniania powinny być dostosowane do warunków pogodowych i faz wzrostu rośliny.

Zbiór buraka cukrowego

Zbiór buraka cukrowego zwykle rozpoczyna się w drugiej połowie września i trwa do końca października, w zależności od warunków pogodowych i zawartości cukru w korzeniu. Optymalny termin zbioru to moment, kiedy zawartość cukru osiąga maksimum, co zwykle przypada na przełom września i października. Zbyt wczesny zbiór prowadzi do niedostatecznej zawartości cukru, a zbyt późny do strat spowodowanych marznięciem.

Zbiór buraka cukrowego wymaga specjalistycznego sprzętu, takiego jak kopiarki do buraka, które wydobywają korzenie z gleby i jednocześnie usuwają liście. Nowoczesne maszyny są wyposażone w urządzenia do czyszczenia gleby z korzeni oraz transportu zebranego plonu. Mechanizacja zbioru jest niezbędna ze względu na dużą pracochłonność ręcznego zboru i znaczne ilości produkowanego plonu.

Po zebraniu burak cukrowy powinien być jak najszybciej przewieziony do cukrowni w celu przetworzenia. Świeżość surowca jest kluczowa dla uzyskania wysokiej jakości cukru. Rośliny powinny być przetworzone w ciągu kilku dni od zbioru, ponieważ dłuższe przechowywanie prowadzi do utraty cukru i wzrostu zawartości niechcianych substancji.

Odmiany buraka cukrowego i rentowność uprawy

Na rynku dostępnych jest wiele odmian buraka cukrowego, różniących się zawartością cukru, odpornością na choroby i przystosowaniem do warunków klimatycznych. Popularne odmiany to na przykład Karina, Nela, Tina i Pantera, które wykazują dobre plonowanie i wysoką zawartość cukru. Wybór odmiany powinien być dostosowany do warunków lokalnych i możliwości technicznych gospodarstwa.

Rentowność uprawy buraka cukrowego zależy od wielu czynników, takich jak plonowanie, zawartość cukru, ceny skupu i koszty produkcji. Średni plon buraka cukrowego w Polsce wynosi od 50 do 70 ton na hektar, przy zawartości cukru od 16 do 18 procent. Przy obecnych cenach skupu, uprawę buraka cukrowego można uznać za rentowną, szczególnie jeśli stosuje się nowoczesne technologie i odpowiednią pielęgnację.

Koszty uprawy buraka cukrowego obejmują przygotowanie gleby, nasiona, nawożenie, pielęgnację, ochronę roślin, nawadnianie i zbiór. Łączne koszty wynoszą zwykle od 2000 do 3000 złotych na hektar, w zależności od intensywności uprawy i warunków lokalnych. Przychody ze sprzedaży plonu mogą wynosić od 4000 do 6000 złotych na hektar, co daje zysk netto na poziomie 1500-3500 złotych na hektar.

Rotacja upraw

Burak cukrowy powinien być uprawiany w rotacji z innymi roślinami, aby uniknąć zagrożeń fitosanitarnych i wyczerpania gleby. Zalecana rotacja to około 4-5 lat przerwy między uprawami buraka na tej samej działce. Dobrymi roślinami poprzedzającymi w rotacji są zboża, rośliny strączkowe i rzepak, które nie konkurują o te same patogeny i szkodniki.

Burak cukrowy odgrywa ważną rolę w polskim systemie rolniczym, zarówno ze względu na wartość ekonomiczną, jak i na znaczenie dla przemysłu cukrowniczego. Uprawa tej rośliny wspomaga lokalną gospodarkę i zapewnia zatrudnienie dla tysięcy ludzi w sektorze produkcji i przetwórstwa. Dodatkowo, roślina ta sprzyja poprawie struktury gleby poprzez głębokie korzenie i pozostawiane po zbiorze resztki organiczne.

W kontekście zmian klimatycznych i potrzeby zwiększenia wydajności rolnictwa, burak cukrowy pozostaje jedną z kluczowych roślin uprawnych. Postęp w hodowli odmian, rozwój nowych technologii uprawy i ochrony roślin, a także wzrost świadomości ekologicznej rolników, prowadzą do ciągłego doskonalenia metod uprawy buraka cukrowego. Inwestycje w badania naukowe i edukację rolników są niezbędne dla zapewnienia zrównoważonego rozwoju tego sektora.